Kolokwium jubileuszowe

Między wiedzą a władzą. Uniwersytet wobec przekształceń państwa

Międzynarodowe Kolokwium
z okazji jubileuszu 200-lecia
utworzenia Państwowego Uniwersytetu we Wrocławiu

Wrocław, 15-16 listopada 2011 r.

Moderatorzy:

• Prof. dr hab. Jan Harasimowicz (Uniwersytet Wrocławski) 
• Prof. dr hab. Leszek Koczanowicz (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej)

Historia uniwersytetu jest nierozerwalnie związana z historią i przekształceniami państwa, niezależnie od tego, że niektóre z pierwszych uniwersytetów powstały jako instytucję prywatne. Uniwersytety były źródłem dumy władców, dostarczały kadr biurokracji państwowej, ale były też często miejscem, w którym pojawiały się nowe idee, miejscem oporu wobec oficjalnych ideologii i buntu wobec struktur państwa. Przełom XVIII i XIX wieku poddał w wątpliwość dotychczasowy model uniwersytetu. Uniwersytet musiał zmagać się z nowymi wyzwaniami. Były to, z jednej strony, rosnąca potęga scentralizowanego biurokratycznego państwa, coraz większe aspiracje edukacyjne coraz większych grup społecznych oraz świadomość znaczenia edukacji dla rozwijania i zachowania tożsamości narodowej, z drugiej zaś strony, burzliwy rozwój nauk i ich coraz szersze zastosowanie w praktyce.

Okoliczności te zmuszały do ponownego przemyślenia roli uniwersytetu i jego miejsca w całości procesu edukacyjnego. Wilhelm von Humboldt przedstawił spójny model edukacji, w którym uniwersytetowi przypadła szczególnie ważna rola. Ideały, które stanowiły fundamenty tego modelu, wywodziły się z oświecenia. Kształcenie powinno być powszechnie dostępne, służyć przede wszystkim rozwojowi jednostki, w tym zwłaszcza rozwijaniu jej zdolności do krytycznej analizy rzeczywistości. Szczególna rola uniwersytetu polegała na tym, że miał on łączyć edukację z badaniami naukowymi. Student miał być nie tylko przedmiotem kształcenia, ale badaczem poszukującym prawdy pod kierunkiem profesora. Tak pojmowany uniwersytet musiał być autonomiczny w stosunku do państwa, bo, jak cały system edukacji, miał służyć rozwojowi jednostki, a nie interesom instytucji państwowych. Kamieniem węgielnym nowoczesnego uniwersytetu stała się zatem wolność nauki i uczonych, choć jednocześnie instytucja ta stanowić miała jeden z głównych filarów racjonalnego państwa prawa.

Czy taki emancypacyjny model edukacji i uniwersytetu wciąż jest aktualny w naszych czasach? W roku, w którym obchodzimy 200-lecie utworzenia państwowego uniwersytetu we Wrocławiu, trudno nie zadawać takiego pytania. Stoimy wszak w obliczu wyzwań równie trudnych, jak te, na które odpowiadać musiał Wilhelm von Humboldt. Wynikają one ze zmieniającego się kształtu państwa. Państwo współczesne staje się coraz mniej autonomiczne, rośnie znaczenie organizacji międzynarodowych, które przejmują wiele funkcji zarezerwowanych wcześniej dla państwa narodowego. Współczesne państwa nie są już wyrazem jednolitej kulturowo wspólnoty narodowej, ale stają się organizmami wielokulturowymi, w których współistnieją różnorodne tradycje. Państwo przestało też być jedynym źródłem finansowania badań, coraz większe znaczenie mają fundusze przekazywane przez wielkie korporacje przemysłowe, w większości międzynarodowe.

Czy w tych nowych warunkach uniwersytet jest w stanie pełnić funkcje, które wynikają z zasad przyjętych przez Wilhelma von Humboldta, przede wszystkim funkcję emancypacyjną? Postępy demokratyzacji spowodowały nieznaną przedtem masowość kształcenia, która, choć sama w sobie jest zjawiskiem niezwykle pozytywnym, rodzi przecież wiele problemów: Czy uniwersytet wciąż jest w stanie zapewnić każdemu studentowi rozwój naukowy? Czy też stanie się tym, czego obawiał się Humboldt, czyli po prostu jeszcze jednym miejscem biernego przyswajania wiedzy? Badania naukowe stały się częścią technologii, dzięki czemu przed uczonymi otworzyły się ogromne możliwości. Czy jednak nie nastąpi zepchnięcie nauk ścisłych do roli czysto usługowej względem technologii? Czy nie zapomną one o zadaniu racjonalnego opisu i objaśniania świata? Współczesne społeczeństwa są wielokulturowe i poddane procesom globalizacji. Jak uniwersytety odpowiedzą na to wyzwanie? Czy będą w stanie sprzyjać międzykulturowej komunikacji, a jednocześnie chronić narodowe tradycje? Jak można określić rolę humanistyki i nauk społecznych? Czy w nowych warunkach podołają one swemu podstawowemu zadaniu: opisowi i interpretacji świata ludzkiego doświadczenia (Lebenswelt)?

Wszystkie wspomniane powyżej kwestie zawierają się w dwóch pytaniach zasadniczych, na które będziemy próbowali odpowiedzieć w trakcie kolokwium: Czy współczesny uniwersytet może zachować autonomię względem instytucji państwowych? Czy może nadal sprzyjać procesowi emancypacji jednostki?

Udział biorą m.in.:

• Prof. dr hab. Maciej Żylicz (Fundacja na rzecz Nauki Polskiej): Instytucjonalny i jednostkowy wymiar finansowania nauki
• Dr Wolfgang Levermann (Volkswagen-Stiftung): Systemy finansowania badań naukowych w dobie globalizacji a autonomia uniwersytetów
• Prof. dr hab. Fritz Stern (Columbia University): Niemiecki i amerykański model uniwersytetu
• Prof. dr hab. Sara Rosenblitt-Guri (Open University Izrael): Przyszłość uniwersytetu
• Prof. dr hab. Martha Nussbaum (University of Chicago): Edukacja i krytyczny uniwersalizm
• Prof. dr hab. Roger Dale (Bristol University): Uniwersytet wobec globalizacji i europeizacji
• Prof. dr hab. Winfried Eberhard (Geisteswissenschaftliches Zentrum Geschichte und Kultur Ostmitteleuropas an der Universität Leipzig): Interdyscyplinarność badań humanistycznych w teorii i praktyce
• Prof. dr hab. Jan-Hendrik Olbertz (Humboldt -Universität zu Berlin): Role uniwerystetu w systemach edukacyjnych nowoczenych społeczeństw
• Prof. dr hab. Katharina Krause (Philipps-Universität Marburg): Uniwersytet jako depozytariusz materialnego i niematerialnego dziedzictwa kulturowego
• Prof. dr hab. Udo Sträter (Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg): Etos uniwersytetu i dobry obyczaj akademicki w dobie globalizacji
• Dr Gunter Pleuger (Europa-Universität Viadrina Frankfurt/Oder): Uniwersytet na granicy – Uniwersytet bez granic
• Prof. dr hab. John Ryder (Khazar University Baku, Azerbejdżan): Demokracja i uniwersytet
• Prof. dr hab. Leszek Koczanowicz (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej): Kryzys kultury, koniec humanistyki?
• Prof. dr hab. Jan Harasimowicz (Uniwersytet Wrocławski): Uniwersytet według Wilhelma von Humboldta – zamknięty rozdział historii edukacji?