Berło władzy, łańcuch godności

Dla dobra, szczęścia i pomyślności uniwersytetu przyjmij to berło władzy, łańcuch godności i pierścień zaślubin – taką łacińska formułę wygłasza ustępujący rektor, przekazując insygnia swojemu następcy.

Berło, łańcuch i pierścień, które 29 września 2008 roku przyjął w Auli Leopoldyńskiej profesor Marek Bojarski, 19. rektor polskiego uniwersytetu we Wrocławiu, wykonano 40 lat wcześniej. W muzeum uczelni możemy jednak podziwiać berło sprzed ponad 300 lat. Otrzymał je 15 listopada 1702 doktor teologii Jakub Mibes podczas uroczystej inauguracji Akademii Leopoldyńskiej, pierwszej wrocławskiej szkoły wyższej, powołanej przez cesarza Leopolda I.

W 1945 roku, w zrujnowanym wojną Wrocławiu, rok akademicki rozpoczął się wprawdzie także 15 listopada, w dzień imienin cesarza Leopolda, ale uroczystej inauguracji nie było, a pierwszy polski rektor prof. Stanisław Kulczyński przez całą kadencję nie doczekał się „łańcucha godność”. Nie miał go także następny rektor prof. Jan Mydlarski, choć na portrecie przedstawiano go z łańcuchem i leopoldyńskim berłem z 1702 roku. Ten łańcuch z portretu – pierwszy powojenny – powstał dopiero w 1957 roku, już po śmierci profesora Mydlarskiego. Ostatnim rektorem, który go nałożył był profesor Alfred Jahn. I to on w maju 1968 roku przyjął od wrocławskich rzemieślników nowe insygnia rektorskie, używane do dziś.

Berło leopoldyńskie

Berło rektorskie jezuickiej Akademii Leopoldyńskiej z 1702 roku jest dziełem wrocławskiego złotnika Eliasza Grische. Wykonane z pozłacanego srebra mierzy 174 cm. Jedną czwartą jego długości stanowi zwieńczenie w kształcie dwugłowego orła cesarskiego z rozpiętymi skrzydłami. Orzeł trzyma w szponach berło i miecz. Na piersiach ptaka inicjał cesarza Leopolda I otacza łańcuch orderu Złotego Runa, a nad głowami zawieszona jest korona zakończona jabłkiem królewskim z krzyżem i ozdobnym szpicem. Detale przyozdobione są kryształowymi płytkami i perełkami.

Nadana w tym samym czasie przez cesarza pieczęć uniwersytecka była okrągła, w otoku miała napis: Sigillum Universitatis Leopoldinae Societatis Jesu Wratislaviae, a w centrum dwugłowego orła, na którego piersiach widniała tarcza z popiersiem Leopolda I, czeski lew i orzeł śląski.

Łańcuch stulecia

Po opanowaniu Śląska przez Prusy i po kasacji Towarzystwa Jezusowego (1776) wrocławska uczelnia została podporządkowana władzy świeckiej, a w 1811 roku król pruski Fryderyk Wilhelm III zarządził jej połączenie z przeniesioną z Frankfurtu nad Odrą protestancką Viadriną. Tak powstała pruska państwowa uczelnia o nazwie Universitas litterarum Vratislaviensis. W 1911 roku hucznie obchodzono jej stulecie. Uniwersytet przyjął wtedy nazwę: Śląski Uniwersytet Fryderyka Wilhelma, a rektor Adolf Kneser otrzymał nowy łańcuch, dzieło złotnika Tilmana Schmitza.

Łańcuch „stulecia” jest dziś eksponatem w Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego. Do środkowej plakietki w formie palmety przywieszony jest medalion z popiersiem Fryderyka Wilhelma III. W otoku widnieje inskrypcja: FRIDRICVS. GVILEMVS III. BORVSSIAE REX. VNIV. LITT. STATOR. Na rewersie medalionu znajduje się data D.III. AUG. MDCCCXI  i napis: VNIVERSITATIS. VRATISLAVIENSIS. CONDITA. Na ogniwach po bokach palmety umieszczono personifikacje uniwersyteckich fakultetów: prawa, medycyny (po prawej), teologii i filozofii (po lewej). Na dalszych widnieją daty: 1811 (po lewej) i 1911 (po prawej).

Historia na ogniwach

Nowy, powojenny łańcuch godności rektorskiej po raz pierwszy założył prof. Edward Marczewski podczas inauguracji roku akademickiego 1957/1958. Łańcuch ten – autorem koncepcji był najprawdopodobniej prof. Marian Haisig, znawca heraldyki i pieczęci śląskich – składa się z siedemnastu czworobocznych plakietek. Na środkowej umieszczony jest herb Wrocławia z lat 1948-1990, przedstawiający dwie zespolone połówki orłów – śląskiego i polskiego. Do plakietki z herbem przywieszony jest medalion, w centrum którego znajduje się orzeł Piastów dolnośląskich, z charakterystyczną przepaską na piersiach, dzierżący w szponach berła. W otoku widnieje napis: VNIVERSITAS WRATISLAVIENSIS. W górnej części medalionu umieszczono godło Polski (orzeł bez korony), a u dołu tarczę z literą W (element historycznego herbu Wrocławia).
Na prawo i lewo od plakietki centralnej znajduje się sześć ogniw z datami: 1505 – pierwsza, nieudana próba powołania uczelni we Wrocławiu, 1702 – założenie Leopoldiny, 1945 – powstanie polskiego Uniwersytetu we Wrocławiu, 1506 – założenie Viadriny, 1661 – założenie Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (skąd pochodziła większość profesorów Uniwersytetu Wrocławskiego), 1811 – połączenie Leopoldiny i Viadriny. Na dalszych ogniwach przemiennie umieszczono monogram ICR [Ioannes Casimirus Rex] lub snopek zboża (herb dynastii Wazów, do której należał Jan Kazimierz).

Dar rzemieślników

10 maja 1968 roku w Auli Leopoldyńskiej ówczesny prezes wrocławskiej Izby Rzemieślniczej Franciszek Juszczak przekazał rektorowi Alfredowi Jahnowi dar w postaci nowych insygniów, wykonanych z posrebrzanego mosiądzu. W komplecie znajdował się m.in. pierścień o kwadratowym oczku z orłem śląskim, berło o sześciokątnym, kielichowatym zwieńczeniu z przepaską inkrustowaną jaspisami i nefrytami oraz łańcuch. Jest on symbolicznie uboższy od swego poprzednika: orzeł Piastów śląskich został podwieszony do środkowej plakietki z ówczesnym herb Wrocławia.

Pewnie za jakiś czas oba te łańcuchy – ten z 1957 roku i ten z 1968 zgodnie spoczną w muzealnej gablocie, bo od czasu ich wykonania orzeł Polski odzyskał koronę, a Wrocław swój historyczny herb z 1530 roku. Tylko dwa razy w dziejach miasto posługiwało się innym: w czasach III Rzeszy i w PRL.

Małgorzata Porada-Labuda

Bibliografia:
T. Kulak, M. Pater, W. Wrzesiński, Historia Uniwersytetu Wrocławskiego 1702-2002, Wrocław 2002.
R. Żerelik, "Pierwszy powojenny łańcuch rektorski”, Uniwersytet Wrocławski, nr 21, luty 2004.