Moje zapytanie: "Czy Indie istnieją?" jest absurdalne. We współczesnym świecie oczywiście istnieje twór polityczny zwany Indie, tak więc Indie jak najbardziej istnieją. Jednak przestaje ono być absurdalne, gdy przeniesiemy je na poziom ontologiczny, analogiczny do tradycyjnej kwestii teologicznej: "czy Bóg istnieje?" Jeśli Indie istnieją, to jak możemy wiedzieć, że tak jest naprawdę - kto powołał do życia Indie i kiedy?

Zacznijmy od hipotezy. Załóżmy, że tym, co wydarzyło się w okresie od 1750 do 1850 roku była najpierw kolonizacja przez Brytyjczyków Imperium Mogołów, które nazwali Hindustanem, natomiast Francuzi w tym samym czasie opanowali południowe obszary (w większości drawidyjskie) dzisiejszej Republiki Indii, dając im nazwę Dravidia. Czy w takim wypadku myślelibyśmy o Madrasie jako "historycznej" części Indii? - czy w ogóle używalibyśmy nazwy Indie? Nie wydaje mi się. Prawdopodobnie zamiast tego naukowcy na całym świecie pisaliby całe tomy uczonych ksiąg, udowadniając nam, że od niepamiętnych czasów "Hindustan" i "Dravidia" były dwoma całkowicie odrębnymi kulturami, ludami, cywilizacjami, narodami, i tak dalej. W takim wypadku mogliby nawet pojawić się jacyś "separatyści-hindustanowcy", którzy sprzeciwialiby się nazwie Dravidia, nawołując do stosowania terminu Indie, jednak większość wrażliwych ludzi nazywałaby ich "nieodpowiedzialnymi ekstremistami".

Moje pytanie brzmi zatem: jak to, co stało się w historii pomiędzy latami 1750-1850 wpłynęło na te wydarzenia historyczne, które miały miejsce powiedzmy pomiędzy szóstym wiekiem przed naszą erą a 1750 rokiem naszej ery, czyli w okresie, który przyjęło się nazywać Indiami przed-nowożytnymi. Mogłoby tak być, ponieważ to, co miało miejsce w odległej przeszłości jest funkcją tego, co zaszło w przeszłości nam bliższej. Teraźniejszość determinuje przeszłość, a nie odwrotnie, jakby nakazywały nam nasze logiczno-dedukcyjne schematy myślowe.

Chciałbym tu zaznaczyć trzy wątki, wszystkie odnoszące się do Indii. Jednak byłyby one równie prawdziwe, jeśli zamiast słowa Indie, użylibyśmy tu nazw krajów takich jak Pakistan, Anglia, Brazylia czy Chiny. To, co mam do powiedzenie na temat Indii nie odnosi się do ich specyficznej historii. Jest ważne w stosunku do wszystkich dzisiaj istniejących państw suwerennych, członków Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Pierwszym stwierdzeniem jest to, że Indie to twór nowożytnego systemu-świata. Zjawiska typowe dla kapitalistycznej ekonomii światowej są warunkiem istnienia struktur politycznych suwerennych państw połączonych ze sobą i opartych na systemie stosunków międzypaństwowych. Ponieważ struktura taka nie istniała od zawsze, musiała zostać zbudowana. Proces jej tworzenia przebiegał na kilku poziomach. Została ona powołana do życia najpierw tylko w jednej części świata - Europie, mniej więcej w okresie 1497-1648. Następnie była stopniowo rozszerzana, tak że zaczęła obejmować coraz większe regiony geograficzne. Proces ten, który moglibyśmy ochrzcić mianem "wcielania" nowych stref w kapitalistyczną ekonomię światową oznaczał modyfikację granic i struktur politycznych, które były do niej włączane, i tworzenie w związku z tym "suwerennych państw, członków systemu międzypaństwowego", czy też przynajmniej krajów, które stawały się "potencjalnymi państwami suwerennymi" - kolonii.

Proces ten przebiegał i w innym wymiarze. Struktura systemu przez ostatnie 500 lat była bez przerwy umacniana. System międzypaństwowy w końcu jasno dookreślono, a jego panowanie wyszczególniono i udoskonalono. Tak samo stało się z "państwami suwerennymi", których państwowość również jasno dookreślono, a zakres ich władzy wyszczególniono i udoskonalono. W ten sposób poruszamy się cały czas w kierunku stworzenia coraz silniejszych struktur państwowych, ograniczanych przez coraz silniejszy system międzypaństwowy.

W ramach takiej optyki możemy uznać, że Indie jako "państwo suwerenne" zostało stworzone częściowo przez Brytyjczyków w okresie 1750-1850. Jednak nie tylko Brytyjczycy uczestniczyli w ich powstaniu. Inne "wielkie mocarstwa" (takie jak Francja) również miały z tym coś wspólnego - w momencie, gdy uznały ich prawny status i z powodu braku siły, dzięki której mogłyby zakwestionować granice, które wówczas wytyczono. Jednak przede wszystkim do stworzenia "Indii" przyczyniły się wszystkie narody, które zamieszkiwały wówczas subkontynent indyjski. Istniejące struktury polityczne, różniące się pod względem potencjału militarnego i społecznego, mające inne cele polityczne, zarówno opierały się temu procesowi, jak i wspierały go, w różnym stopniu. Brytyjczycy nie zetknęli się z dziewiczą ziemią, ale z żywą strukturą, z którą walczyli. Rzeczywista historia jest bardzo złożona. Problem polega na tym, że wynik, który dzisiaj znamy jest efektem tej historii, we wszystkich jej skomplikowanych aspektach. Jednak problemem jest również i to, że ten efekt, czyli granice, które dzisiaj mamy na myśli, wcale nie był z góry przesądzony - jednak efekt tego procesu miał stać się bytem znamym pod nazwą Indii. Jeśli Nepal zostałby w tamtym okresie włączony do Indii, z pewnością nie mówilibyśmy o narodzie, ludzie czy kulturze Nepalu częściej niż dzisiaj o narodzie, ludzie czy kulturze Hajdarabadu.

Jak wszyscy wiemy, gdy Indie uzyskały pełną niepodległość w 1948 roku, wcześniejsze kolonie podzielono na dwie części i w ten sposób narodziło się państwo Pakistan. Później podzielony został też Pakistan, dzięki czemu powstał Bangladesz. Żadne z tych wydarzeń nie było z góry przesądzone w latach 1750-1850. Nie były one też wpisane w historię sprzed 1750 roku. Ze względu na świeżość tych podziałów szybko pojawili się tacy, którzy zaczęli je kwestionować jako nielegalne. Jednak legalność jest funkcją, między innymi, czasu trwania. Gdy lata płyną, zdarzenia z "przeszłości" stają się coraz bardziej nie do zakwestionowania. Aż do momentu, oczywiście, gdy nagle, w dramatyczny sposób, a przede wszystkim w sposób udany, ktoś się im nie przeciwstawi. Zawsze jest taka możliwość.

Moja kolejna uwaga to stwierdzenie, że przed-nowożytna historia Indii jest wytworem Indii nowożytnych. Nie mówię, że nie miała ona miejsca. Przyjmuję, biorąc pod uwagę wszystkie wbudowane mechanizmy kontrolne światowej historiografii, że w podręcznikach do historii nie znajdziemy wielu (lub w ogóle) zdań, które nie są oparte na jakichś podstawach faktograficznych. Jednak uszeregowanie takich zdań w pewnego rodzaju interpretacyjną narrację nie jest w pewnością zjawiskiem, które dzieje się samo. "Fakty" nie dołączają się do "historii". Historyk wymyśla historię w ten sam sposób, w który artysta wymyśla swoje dzieło. Artysta posługuje się kolorami ze swojej palety oraz swoją wizją świata, aby przedstawić jakieś "posłanie". Tak samo wygląda praca historyka. Ma dużo swobody, dokładnie tak jak artysta. Nie jest ona całkowita. Jest wyznaczona społecznie. Narracja, która ukazuje jakąś kuriozalną psychopatologię swojego twórcy nie zostanie po prostu przeczytana, czy, co ważniejsze, nauczana, ani wykorzystana w jakimkolwiek celu, nikt też nie będzie w nią wierzył.

Narracja historyka dotycząca zdarzeń z przeszłości "interpretuje" te zdarzenia z perspektywy długotrwałych ciągów zdarzeń oraz bardziej określonych w czasie koniunkturalnych (czy też cyklicznych) zakłóceń prawidłowości. W związku z tym mówi się nam, że coś, co nazywa się Indiami posiada "kulturę" lub jest tworem kultury. Co to oznacza? Oznacza to, że Indie mają rzekomo być odzwierciedleniem pewnego światopoglądu (lub mieszanki światopoglądów), że posiadają specyficzny artystyczny styl, że są częścią określonej tradycji lingwistycznej, że w ich ramach pojawił się konkretny ruch religijny itd.

Ale w związku z tym co oznaczają te stwierdzenia? Nie mówią nam one (nikt ich nie wypowiada z tą intencją), że każda jednostka na tym obszarze geograficznym, teraz i od niepamiętnych czasów, podziela te cechy kulturowe. Mają one raczej przedstawiać nam jakieś wskaźniki statystyczne w jakimś, zwykle nieokreślonym, okresie czasu. Ale jakie wskaźniki? - średnią, medianę... Postawienie sprawy w ten sposób może narazić na śmieszność. Z drugiej strony oznacza to arbitralność w podejściu do indyjskiej (i jakiejkolwiek innej) kultury. Kulturą Indii jest to, co wszyscy wspólnie przyjmujemy jako takie. Możemy się z tym nie zgadzać. Możemy jednak też zmienić swój sposób myślenia. Jeśli za 50 lat będziemy określać kulturę historyczną Indii w sposób odmienny od tego, w jaki robimy to dzisiaj, to tak naprawdę dokonamy zmiany tej kultury w przeszłości.

A zatem jak mamy wymyślić dla Indii obecną wersję ich historycznej kultury? Odpowiedź jest prosta. Europejczycy w ogóle, a Brytyjczycy w szczególności, wydawali sądy dotyczącego tego, jak miałaby ona wyglądać, lub jak chcieliby, żeby wyglądała. Hindusi, żyjący w swojej "kulturze" słyszeli te sądy, niektóre z nich akceptowali, większość odrzucając, i przedstawiając alternatywną wizję, lub wiele takich wizji. Jedną z takich pojedynczych wizji, która przetrwała w okresie od 1850 do 1950 roku była chyba ta związana z hinduskim ruchem nacjonalistycznym. Dzisiaj rząd niepodległych Indii cenzuruje podręczniki dla szkół. Generalnie zastąpił on hinduski ruch nacjonalistyczny w dziele kształtowania historii Indii. Poeci, historycy i socjologowie hinduscy starają się mu wtórować i z pewnością wywierają jakiś wpływ. Podobnie jak miliony ludzi z tradycyjnych kast, decydując się na przyjęcie buddyzmu lub islamu, lub nie decydując się na to. Jeśli nawróci się ich wystarczająca ilość, ciągłość hinduskiego buddyzmu nagle odrodzi się jako wzorzec interpretacyjny historii Indii.

Moja trzecia uwaga wyraża przekonanie, że Indie istnieją, jednak nikt nie wie, czy za 200 lat będą one istniały w dalszym ciągu. Może zostaną one podzielone na pięć odrębnych państw. A może wchłoną one znowu Pakistan i Bangladesz. Może cały system suwerennych państw w systemie międzypaństwowym zniknie w ogóle. Każde z tych wydarzeń, jeśli tylko się wydarzą, zmieni całkowicie przeszłość. Indie mogą się okazać przejściowym i niewiele znaczącym pojęciem. Ale mogą też się rozwinąć do takiego poziomu, że staną się całą wielką cywilizacją.

Nie ma wątpliwości, że obecnie nacjonalizm w ogóle, oczywiście włączając w to nacjonalizm hinduski, jest znaczącą pod względem siły tendencją światową. Dzisiaj jest on silniejszy niż jakikolwiek inny sposób identyfikacji społecznej czy wspólnego duch, choć od ostatnich dziesięciu lat religijna świadomość po raz kolejny okazała się poważnym rywalem nacjonalizmu pod względem stymulacji zachowań społecznych w wielu miejscach na świecie. Jednak nacjonalizm w sensie historycznym jest pojęciem dość młodym. Jest z pewnością produktem, i to zapewne produktem stosunkowo świeżym, nowoczesnego systemu-świata. Trudno byłoby argumentować, że istniał przez 19 wiekiem. Może w 21 wieku wyczerpie on swoje możliwości. Trudno jest to stwierdzić z całym przekonaniem. Powinno nas to przynajmniej zmusić to ostrożnego traktowania długowieczności hinduskości jako rzeczywistości społecznej.

Na koniec chciałbym zadać jeszcze jedno pytanie. Jak stwierdziłem na początku, to, co mam do powiedzenia o Indiach mógłbym bez problemu przełożyć na sytuację Pakistanu, Anglii, Brazylii czy Chin. Czy zatem w Indiach jest coś wyjątkowego? Oczywiście, że tak. Indie jako konkretny byt są zdecydowanie i pod wieloma względami inne niż jakiekolwiek inne państwo, naród czy cywilizacja na świecie. Prawdziwy społeczny świat jest potężnym kompleksem, w którego skład wchodzą zadziwiająco złożone grupy i jednostki. Wszystko jest wyjątkowe.

Ustosunkowując się do złożoności mamy jednak dwie możliwości. Albo poddamy się jej intelektualnie, w którym to wypadku świat okazuje się "bujną, żyjącą zagadką". Lub też spróbujemy ją wyjaśnić. Wyjątkowość nie pojawia się tylko w tym miejscu. Jest ona skutkiem długiego procesu historycznego, z którym dzieli się danymi szczegółami na określonym, podstawowym (ale kluczowym) poziomie z innymi, w jakimś stopniu podobnym bytami.

Nie jest moim zadaniem odrzucanie w jakimkolwiek sensie wyjątkowości historycznej Indii. Tak naprawdę najważniejszym celem, tak jak ja go pojmuję, analizy socjologicznej jest zrezygnowanie w końcu z historyczną interpretacją tego, co konkretne. Tym, co chciałbym tutaj zaakcentować jest przekonanie, że wszystko, co wiąże się z opisem historycznej wyjątkowości Indii jest fenomenem, który ciągle podlega zmianom i jest bardzo nietrwałe. Podstawa historyczna, dzięki której głosimy nasze sądy jest prawdopodobnie tak trwała, jak warstwa ziemi, która przykrywa uskoki geologiczne. Możliwość trzęsienia ziemi towarzyszy nam jak ciągle obecne zagrożenie. A zatem Indie istnieją, przynajmniej w tej chwili, w której piszę te słowa.